De geschiedenis van de Grote Kerk

(Een deel van de tekst is van dhr. J.H.Meier)

Met enkele aanvullingen en nieuwe inzichten naar aanleiding van onderzoek door Albert Metselaar. Verder nog enkele ingezonden artikelen van Nederlanders vanuit Canada en Amerika!

De Grote Kerk (Grote Kerkstraat 40 te Hoogeveen) heeft in de loop der eeuwen heel wat stormen over zich heen laten gaan.De familie van Echten heeft nadrukkelijk een rol gespeeld bij de ontwikkeling van de kerk.

Het was in de 17e eeuw gebruikelijk dat men gebruik maakte van de bouwvormen uit de Italiaanse- en Franse Renaissance. Eén daarvan was de "centraalbouw"; nl. een gebouw met een ronde, achthoekige of kruisvormige plattegrond. Veelal staat midden op de koepel of de kruising der daken een klokkentorentje, zoals dat op de nieuwe kerk in Groningen, de Grote Kerk te Coevorden en de Noorderkerk te Amsterdam nog te zien is. De kerk ligt midden op een vierkant of rechthoekig kerkhof, welke aan vier zijden van toegangen is voorzien. De bouw van de kerk vanaf 1651 liep niet zo voorspoedig. Alle fondsen die ter beschikking waren, zelfs de "armenpenning" werden in het bouwwerk gestoken. In 1660 ontbraken nog de vloer en de ramen en men noemde de kerk een "waar duivenhok". Pas in 1664 was hij in enigszins bruikbare toestand. Deze kerk bood plaats aan ± 500 personen. De preekstoel stond aan een schuine zijde tussen 2 kruisarmen en wel aan de zuidoostzijde. Rondom de preekstoel was een doophek aangebracht.

 

Uit de archieven weten we dat er in 1663 150 lidmaten waren. De bevolking van Hoogeveen groeide en in 1776 moest de kerk worden vergroot. Hoe hij er toen heeft uitgezien weten we niet. In 1801 werd de kerk nogmaals vergroot, nl. eerst aan de noordzijde en kort daarna aan de zuidzijde. Dit is d.m.v. een gedenksteen aangegeven. Op een grote steen aan de oostzijde van de kerk staat:
"Voor de derde maal vergroot.
De eerste steen gelegd door de Hoofd en mededirecteuren de Heeren R.O. Van Holten, Heer Van Echten, Heer Warmels, H.A. Koster, Mr. A. Steenbergen, W. de Jonge, Den XII mei MDCCCIV912 (12 mei 1804).

 Hendrik Casper Dekker heeft in 1804 de zonnewijzer aangebracht boven de ingang aan de Van Echtenstraat (Zuidzijde kerk).  

 

De bevolking bleef ondertussen maar groeien en werd er in 1890 aan de oostzijde van de kerk een predikantenkamer vastgeplakt. Dat dit een slecht gefundeerd gebouwtje is geweest bleek tijdens de restauratie van de kerk (1968). Tijdens de werkzaamheden aan een riolering zakte het plotseling in elkaar. Je kunt aan de oostzijde van de kerk nog zien dat het daar gestaan heeft.

Ook kwamen de oorspronkelijke kleuren van het orgel en de kansel te voorschijn. Deze bleken mahonierood te zijn geweest. Alles is tegenwoordig zo goed mogelijk in de oorspronkelijke kleuren teruggebracht. De gipsen beelden, welke het orgel sieren, stellen: "Geloof, Hoop en Liefde" voor. 

Het orgel werd in 1843 gebouwd door J.C. Schreur en Zn. uit Zwolle, met oorspronkelijk 20 stemmen en aangehangen pedaal. Erg best was het niet, want in 1861 werd de her P. van Oekele en Zn. gevraagd het orgel te vergroten en er een "vrij pedaal" met 5 stemmen aan te maken. Omdat het mechaniek door vele "restauraties" niet meer in de oorspronkelijke staat was te brengen, werd dit geheel vernieuwd, terwijl tongwerkkoppen uit dezelfde bouwperiode werden gebruikt, omdat de oorspronkelijke koppen onherstelbaar waren vernield.

Wat verder nog bijzonder is, is dat de trommel van de trommelslager in de kerk hangt (onder de orgelgalerij). De bevolking werd vanaf het begin van de stichting van Hoogeveen en de kerk elke zondag opgetrommeld om naar de kerk te gaan. Tot 1973 was dit een vaste trommelslager (de laatste vaste trommelslager was Obe Lemstra (1952-1959 en 1960-1973). Nu wordt er alleen nog getrommeld bij speciale diensten, concerten, optreden van koren en dergelijke.


Trommelslager Strijker 1944

De klokken in de toren van de kerk zijn gegoten te Zutphen door de beroemde klokkengieters F. en P. Hemony. 

De grootste klok (doorsnede 47 cm) stamt uit 1649 en de andere (doorsnede 42 cm) uit 1680. Ze hebben prachtige randversieringen. In de tweede wereldoorlog hadden de Duitsers de klokken uit de kerk gehaald en naar Duitsland gebracht, waar ze waarschijnlijk moesten worden omgesmolten tot munitie. Dit is gelukkig niet gebeurd en na de oorlog konden ze weer opgespoord en teruggehaald worden. In 1975 kwam de rouwkas van Johan van Echten weer in de kerk, na 180 jaar te zijn weggeweest. Het is een groot wapenbord, gemaakt ter herinnering aan Johan baron van Echten tot Echten, die leefde van 1680 tot 1757.Toen Johan van Echten hier in de kerk, in de nog aanwezige grafkelder(voor de preekstoel) van de Van Echtens werd begraven, werd de rouwkas in de kerk opgehangen.

In de Franse tijd, toen ook in Hoogeveen, het "Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap" werd doorgevoerd, werd het wapenbord in veiligheid gebracht op huize Echten. Door de fam. Van Holthe tot Echten is het in 1975 weer terug gegeven aan de kerk. Het heeft een plaats gevonden aan de noordermuur boven de plaats waar eeuwenlang de Van Echtensbank stond. De Van Echtensbank heeft men na de restauratie van 1968 opnieuw in de kerk geplaatst.

Centraal op de rouwkas is het familiewapen van de Van Echtens; links en rechts bevinden zich twee keer acht kleinere wapenschilden, zogenaamde kwartieren.Deze geven de afstamming van Johan van Echten aan. Het zijn de kwartieren Van Echten, Boetselaer, Bentinck, Hagel, Waterman, Schenck, Ittersum, Keppel en rechts: Hardenbroek, Roede, Heerjansdam, Van der Eeden, Houmen, Diest, Schoonhoven en Borre.

Johan van Echten, een kleinzoon van de stichter van Hoogeveen volgde een militaire loopbaan. Hij was achtereenvolgens luitenant te paard, ritmeester, kolonel, brigadier, generaal-majoor en luitenant-generaal. De monumentale herinnering uit de achttiende eeuw nauw verbonden met de stichters van Hoogeveen en van de kerk, komt in het kerkgebouw dat zelf een monument is, goed tot zijn recht. Er zijn dus historische gronden aan te voeren om de kerk te Hoogeveen met de nodige eerbied te bezien te behandelen, maar er zijn ook andere motieven, die dit bouwwerk tot een monument maken.

Hierbij wekt het woord "monument" misverstand. Het doet hoofdzakelijk denken aan: gedenkteken, herinneringsteken. Het begrip monument is in veel gedachten verbonden met: roemrijk verleden, rijkdom, macht van de kerk en staat, maar zelden met bescheidenheid, soberheid, eenvoud of dienstbaarheid. Wanneer we alleen redeneren vanuit romantische gevoelens wil de één dit en de ander dat bewaren en degenen die "modern" denken willen alleen maar vooruitzien en al het oude doen verdwijnen. Eenvoudig omdat het oud is en afgedaan heeft. Bij het beoordelen van al of niet handhaven of restaureren van oude voortbrengselen van bouwkunst moeten er dus wel objectievere maatstaven in het geding gebracht worden, wil je niet in een hopeloze strijd van voor of tegens verzeild raken.We onderscheiden daartoe de volgende grondwaarden waarom oude bouwwerken bewaard dienen te blijven.

1. Kunstwaarde

2. Oudheidskundige waarde

3. Herinneringswaarde

4. De gebruikswaarde voor onze tijd. 

1. De Kunstwaarde. 
De kunstwaarde is voor de Grote Kerk misschien niet zo heel groot als je het vergelijkt met een rijk versierd, in fraaie verhoudingen als het koninklijk paleis op de Dam te Amsterdam, maar binnen de grenzen van onze provincie toch wel weer. Ook tegenover gotische kerken als die van Diever of Roden is dit gebouw van tweede orde.

 

(De foto van het interieur is gemaakt door Nico Beckers.)

Maar als voorbeeld van een ruim uitgebouwde driebeukige hallenkerk is het bouwwerk wel bijzonder en zèker als eindfase van een langere bouwgeschiedenis (1651-1804) 

2. De oudheidkundige waarde. 
Na de inleidende beschouwing over de oorspronkelijke kruisvorm is het duidelijk dat hier een oudheidkundige waarde in het geding is. Een bouwwerk met een bewogen bouwgeschiedenis is een document van historische en kunsthistorische waarde. 

3. Herinneringswaarde. 
Vaak is deze waarde van gering belang. Voor een kerk bestaat er altijd een zekere historische reliek. Dit is natuurlijk een gevoelswaarde die uiteraard in eerste aanleg voor de christengemeente geldt. Maar wanneer je de kerk zou proberen af te breken zou blijken dat vele, zich niet christelijk noemende mensen, hevig zouden protesteren.

4. Gebruikswaarde.
Bepalend voor de kerk is de eredienst als gebruikswaarde. En wat blijkt, de kerk in Hoogeveen is nog steeds zeer bruikbaar voor het doel waarvoor zij is gebouwd en uitgebreid.nl. Het vieren van de eredienst in woord en sacrament. Het zal dus duidelijk zijn dat het alle moeite loont onze kerk met nieuwe ogen te bekijken als een monument van geschiedenis en kunst. Zorgvuldig behoedt de kerkvoogdij en overheden verder verval. Het is een werk dat met vreugde gedaan mag worden, als een lofoffer van de gemeente van Christus. 

 

 (alle kleurenfoto's J.H.Meier)

 

Noot:in 2017 vindt er een discussie plaats over het verdere gebruik van de kerk. Er is een actiegroep die zich sterk maakt voor het behoud van de kerk zie de facebookpagina van Redt de Grote Kerk


Aanvulling naar aanleiding van nieuw onderzoek door Albert Metselaar.

De oudste geschiedenis van de kerk en de geschiedenis van de begraafplaatsen:

Na een periode van samenkomen in schuren, op de deel, in de open lucht, kwam er een kerk op het Hoogeveen. Er was wel een wens daartoe, maar geen geld. Hoe we van weinig inkomsten en veel creativiteit en inzet samen – met steun van collectes overal uit Nederland – uiteindelijk aan een prachtige kerk kwamen. Die we ook weer afbraken, toen ze te klein bleek.

Door op onderstaande foto te klikken opent een pdf-bestand met uitgebreide beschrijving van 'De Kruiskerk van 't veen'.

In en rond de Grote Kerk vinden we de oudste begraafplaats van Hoogeveen. De doden rusten er in de verwachting van een opstanding.Door op onderstaande foto te klikken opent een pdf-bestand met uitgebreide beschrijving van "De begraafplaats in en rond de Grote Kerk".

We mogen ons diep schamen over hoe we zijn omgegaan met onze Joodse medemens. Zelfs de doden lieten we niet met rust, toen de levenden geen tegengas meer konden geven. Door op onderstaande foto te klikken opent een pdf-bestand met uitgebreide beschrijving van "De Joodse dodenakker"

 

Langzamerhand groeide de Grote Kerk vanuit de kruiskerk van 1652. Een belangrijke tussenstap daarbij was de verbouwing van 1766. Er ontstond een kerk, zoals we ons die nog nauwelijks voor kunnen stellen. Dat beeld verdween weer in 1801 en 1804. We gaan terug naar de kerk van 1766: Door op onderstaande foto te klikken opent een pdf-bestand met uitgebreide beschrijving van "DE VERGROTE KERK UIT DE JAREN 1766-1801


De kerk uit de periode 1766-1801, met ingetekend de banken,
genummerd en wel, klaar om te verhuren.


 

 Info over de graven in de kerk

Bijgesloten is een opname van een manuscript van mijn bet overgrootvader met aanvullende info over de kerk. Het is een document uit de 19e eeuw en gaat terug naar de 17e eeuw, De datum 1799 heeft info over de graven in de kerk.

 

Met vriendelijke groet,
Arnold Warmels
Tennessee USA


Hoogeveensche Karkgaank

Wanneer de trom de roffel slat,
Staat ze reeds allen kloar
en weldra is het Karkepad
zwart van de menschenschoar.
De tromme slat de moate veur
de lange pelgrimsrij.
De vrumd'ling schof mit mengte deur
de dichte drom veurbij.

De dokter en de Burgevoar,
loopter met steile rug
De stroom schof schoef'lend in elkoar
bij Kruis- of Karkstroatbrug.
Men deinkt: Wat hebt ze veul gemeen
als ‘t volk te zamen giet.
Is ‘t neudig dat in Hoogeveen
meer dan ien karke stiet?

De trommelslager onverstoord
lup doar en dut zien plicht.
"Goatnoar de kark'en heurt het Woord,
en zuukt het Hooger Licht".
En op de moat, deur de boomen stroalt,
Mak ‘t harte licht en kloar.

Hoe menigmoal hebt zij de gaank
der tromme mit emaakt?
Hoe in Gods Huuus heur leven laank
de troost van ‘t Woord esmaakt?
Niet al, wat bleef uut olde tied
is altied mooi en goed,
Moar as de trom mit ‘volk op giet,
bin ik ien mit disse stoet!

Egbert Naber

Dit gedicht is beslist niet geschreven door A.R.Strijker ( mijn vader ) zoals wordt beweerd door Arend Victorie. (hieronder)

Het is een gedicht wat begin 20e eeuw is geschreven door Egbert Naber. Als mijn informatie klopt, dan hangt een kopie van dit gedicht, ingelijst en voorzien van een zwart/wit tekening in de Grote kerk aan de Kerkstraat.

Met dank aan Greet Blokzijl.

 

Veur zowied mij bekend is, is dit ooit emaakt deur A.R.Strijker, Albert Strieker, noe overleden. Echt bliede bin ik der niet mit, want het hef nogal wat dwangriem, waorbij dingen riemend  emaakt bint mit een Drents dat gieniene preut en zo. Maor het hef wel weer fans, umdat der toentertied weinig was op dit gebied

Arend Victorie
‘t Oogeveine


Onderstaand verhaal werd ingezonden door Hank Vos (op 27 december 2007)

It was with great interest, I read the introduction about the "Grote Hervormde Kerk"in Hoogeveen. I grew up in Hoogeveen and we lived on the corner of the "Van Echten Straat"and the" Jacob Helema Straat", right across from the "Grote Hervormde Kerk. My Dutch is still reasonable good. However I feel more secure by writing in English. 

I left the Netherlands in 1948. First for an almost two year stint in Indonesia and after I came back I was only in the Netherlands for six weeks before leaving for Canada. My wife does not speak Dutch so I am quite rusty in "the tale des Vaderlands". Mr Buisman, my "Nederlandse taal leraar"at the "Christelijke H.B.S. would be very upset if he would read my Dutch now. Also my post secondary education was of course in English. Enough excuses, so I better continue. I believe the house we lived in has been torn down to make room for some other purposes. However I have some interesting memories about the church.

All of those happened during the war years during the German occupation. My father was on the list to be arrested by the German occupying forces. One night they came and they placed ladders against our house so they would be able to get my dad in a second floor bed-room. However he wasn’t there. Guess where he was? He was asleep underneath the pews (banken) of the "Hervormde kerk" across the road. We were friends of the "koster"and it had all be arranged with him. From that day on he slept most nights in the Hervormde kerk. Also, after I had become seventeen years of age and it was thought, that it would be better that I also made my bedroom underneath the pews of the church.

The second story is a nicer one. There was a prayer service, during the week in the evening, at the church. The church was full of people. We still had a hidden radio in our house and my dad was listening to it. He heard on the news that the Germans had capitulated and surrendered. 

My dad thought, that the people, meeting at the church, praying for peace, should be informed, that their prayers had been answered and that the war was over in the West. So he wrote a note for the minister to inform him. He gave the note to me and I walked during the service down the center isle of the packed church to deliver the note to the minister so he could inform the congregation, that their prayers had been answered. I seem to remember, that after the note was read the congregation stood up and sang the National Anthem. 

An other story I have about the church is sort of different. Te Germans for on reason or another had started digging "Fox Holes" on the South-side of the church. I don’t know anymore what they were called in Dutch. In German I believe, they are called "Deckungs Löcher".In Indonesia we used to call them "!!!!!!!! natte gaten in the grond." While they were digging they encountered many human skeletons, so that particular side of the lawn of the church must at one time been a burial ground. Maybe the North-side also.

I also remember the beautiful fence around the church with the nice pillars at the gate and the"Linden Trees" called "Het Allee".

Hank Vos.


 

 Bovenstaande 2 foto's ingezonden door N. Stoffers. De eerste foto de N.H. Kerk gezien vanaf de van Echtenstraat. Op de onderste foto de N.H. pastorie aan de Kerkstraat, achter de kerk.

 

 Mooie winterse foto van de Grote Kerk ingezonden door dhr. Piet Henstra (Kerst 2010)

 

 

Artikelen bekeken hits
352343
Facebook Image

Copyright © 2015. Henk Jonker Hoogeveen